კოლხეთის ნისლში ჩაძირული დედაქალაქი - ნოქალაქევის 3000 წლიანი ისტორია

როდესაც მდინარე ტეხურის პირას, ნისლში გახვეულ კლდოვან ნაპირებს უყურებ, გგონია, რომ დროის მდინარება გაჩერდა. აქ, ველური ბუნებისა და საუკუნოვანი ლოდების სიმშვიდეში, ჩამარხულია ცივილიზაცია, რომლის ხმაც ერთ დროს მთელ ანტიკურ სამყაროს ესმოდა.

ნოქალაქევი-არქეოპოლისი - სენაკიდან 17 კილომეტრში მდებარე ეს 20-ჰექტარიანი გრანდიოზული ნაქალაქარი - არა უბრალო არქეოლოგიური ძეგლი, არამედ ცოცხალი პალიმფსესტია, სადაც ჰომეროსამდელი მითები, ბიზანტიური პოლიტიკური ინტრიგები და არაბული შემოსევების ცეცხლი ერთმანეთზეა დაშრევებული.

მოდით, მივყვეთ ამ დიდებულ ქრონიკას დასაბამიდან დღემდე.

I. მითიური დასაბამი: ოქროს საწმისის ხანა (ძვ.წ. I ათასწლეული – ძვ.წ. VIII-VII სს.)

ისტორია იწყება იქ, სადაც რეალობა ლეგენდაში გადადის. XIX საუკუნის 30-იან წლებში შვეიცარიელმა მეცნიერმა ფრედერიკ დიუბუა დე მონპერემ ნოქალაქევის უნიკალური ტოპოგრაფია - ტეხურის მდინარისებური მარყუჟი, კირქვის ღრმა კანიონი და მიუვალი მთის კონცხი - შეადარა ანტიკურ ბერძნულ წყაროებში აღწერილ კოლხეთის მეფე აიეტის რეზიდენციას. ის მივიდა შოკისმომგვრელ დასკვნამდე: ნოქალაქევი არის მითიური ქალაქი აია, სადაც იასონმა და არგონავტებმა მედეას დახმარებით ოქროს საწმისი იპოვეს.

ეს არ ყოფილა მხოლოდ მეცნიერის ფანტაზია. არქეოლოგიურმა გათხრებმა აჩვენა, რომ პირველი მყარი ნამოსახლარები აქ ზუსტად ძვ.წ. VIII-VII საუკუნეებით თარიღდება. მიწიდან ამოვიდა კოლხური კერამიკის ნატიფი ნიმუშები და ორთავიანი ცხოველების სარიტუალო ფიგურები. საუკუნეების შემდგომი გათხრების შედეგად კი ქვედა ტერასაზე აღმოაჩინეს უძველესი წარმართული სამაროვანი, სადაც მიცვალებულებს, ძველი ბერძნული ტრადიციით, პირში კოლხური თეთრი (მონეტა) ჰქონდათ ჩადებული - ქარონის ხარკი საიქიო ნავში გადასასვლელად.

II. ციხეგოჯი: ქართული სახელმწიფოებრიობის აკვანი (ძვ.წ. III საუკუნე)

ქრონოლოგიის მომდევნო ფურცელი ქართულ მატიანეს ეკუთვნის. XI საუკუნის მემატიანე ლეონტი მროველის ცნობით, ძვ.წ. III საუკუნის დასაწყისში, ქართლის პირველმა მეფე ფარნავაზმა ეგრისისა და სვანეთის ერისთავად დანიშნა თავისი ერთგული მოკავშირე - ქუჯი.

ქუჯიმ სწორედ ამ სტრატეგიულ კონცხზე ააგო მძლავრი ციხესიმაგრე, რომელსაც ხალხმა მისი სახელი დაარქვა: ციხეგოჯი (ანუ „ქუჯის ციხე“). ეს იყო დასავლეთ საქართველოს პოლიტიკური კონსოლიდაციის ხანა, როდესაც ქალაქი იქცა რეგიონის მთავარ ფარად ჩრდილოელი მომთაბარეების წინააღმდეგ.

III. არქეოპოლისი: ლაზიკის ოქროს ხანა და ბიზანტიური ომები (ახ.წ. IV-VI საუკუნეები)

ახალი წელთაღრიცხვის IV საუკუნიდან ციხეგოჯი ეგრისის (ლაზიკის) სამეფოს ოფიციალური დედაქალაქი ხდება. სწორედ ამ ეპოქაში ჩნდება მისი ბერძნული სახელი - არქეოპოლისი („ძველი ქალაქი“).

ეს იყო ქალაქის უდიდესი აყვავების, ფუფუნებისა და, ამავდროულად, სისხლიანი ომების ხანა. VI საუკუნეში არქეოპოლისი იქცა ბიზანტიისა და სასანიანთა (ირანის) იმპერიების გლობალური დაპირისპირების ეპიცენტრად. ბიზანტიელი ისტორიკოსები, პროკოპი კესარიელი და აგათია მირინელი, აღფრთოვანებით აღწერდნენ ქალაქის საინჟინრო საოცრებებს.

სამფენიანი გალავანი იცავდა ქვედა ქალაქს, სამხედრო გარნიზონს და მთის მწვერვალზე აღმართულ მიუვალ ციტადელს. ალყის დროს ქალაქის გადარჩენის მთავარი საიდუმლო იყო კლდეში გამოკვეთილი საიდუმლო გვირაბი. იგი 150-ზე მეტი ციცაბო ქვის საფეხურით ჩადიოდა ტეხურის კალაპოტამდე, რაც მოსახლეობას სასმელი წყლით უწყვეტად ამარაგებდა, მაშინაც კი, როცა ირანული არმია კედლებს გარს ერტყა.

ამ ეპოქის ელიტარულ ყოფაზე მეტყველებს არქეოლოგების მიერ აღმოჩენილი ეგრისის მეფეთა სასახლის ნანგრევები და მე-5 საუკუნის რომაული სტილის აბანოები. ეს იყო ინჟინერიის პიკი: აბანოები თბებოდა იატაკქვეშა გათბობის (ჰიპოკაუსტის) რთული სისტემით - თიხის მილებში ცხელი ჰაერი ცირკულირებდა, რაც იმ დროის ევროპული ცივილიზაციის უმაღლეს სტანდარტს პასუხობდა.

ამავე პერიოდში აიგო ორმოცი მოწამის სახელობის დიდებული ქრისტიანული ბაზილიკაც.

IV. კატასტროფა: მურვან ყრუს ცეცხლი (ახ.წ. 736 წელი)

ყოველი დიდებული ქალაქის ქრონიკას აქვს თავისი ტრაგიკული ფინალი. ახ. წ. 736 წელს დასავლეთ საქართველოს არაბთა დათრგუნვილი სარდალი, მურვან იბნ მუჰამედი (ქართულ მატიანეში ცნობილი, როგორც მურვან ყრუ) მოადგა.

არაბულმა ულმობელმა არმიამ მოახერხა ის, რაც მანამდე ვერავინ შეძლო - მათ აიღეს, გადაწვეს და მიწასთან გაასწორეს არქეოპოლისი. ცეცხლმა დაანგრია სასახლეები, აბანოები და საფორტიფიკაციო კედლები. ამ საშინელი დარტყმის შემდეგ ქალაქმა დაკარგა თავისი ძველი სტრატეგიული და პოლიტიკური ფუნქცია და საუკუნეების განმავლობაში ნანგრევებად იქცა. ხალხმა მას უბრალოდ ნოქალაქევი შეარქვა - „ადგილი, სადაც წინათ ქალაქი იყო“.

გვიან შუა საუკუნეებში (XVI-XVIII სს.) აქ მხოლოდ სამეგრელოს მთავრების, დადიანების მცირე სასახლე და რეზიდენციაღა ფუნქციონირებდა.

V. თანამედროვე რენესანსი: მიწისქვეშა საგანძურის აღმოჩენა (XX საუკუნიდან დღემდე)

ნოქალაქევის მეორე სიცოცხლე 1930 წელს დაიწყო, როდესაც დიდმა ქართველმა ისტორიკოსმა ივანე ჯავახიშვილმა აქ პირველი არქეოლოგიური დაზვერვა მოაწყო.

გერმანელმა არქეოლოგმა ალფონს მარია შნაიდერმა პირველივე გათხრებისას აღმოაჩინა ბიზანტიური ოქროს მონეტების უნიკალური განძი იმპერატორ მავრიკიოსის ხანიდან.

2001 წლიდან დღემდე აქ მუშაობს მასშტაბური საერთაშორისო ანგლო-ქართული არქეოლოგიური ექსპედიცია (AGEN). მეცნიერებმა თანამედროვე ლაბორატორიული მეთოდებით (რადიონახშირბადული და OSL დათარიღებით) დაამტკიცეს ძეგლის უწყვეტი მრავალშრიანობა.

კულტურული სენსაცია მოხდა 2025 წელს: ბრიტანულ-ქართულმა გუნდმა ნოქალაქევში აღმოაჩინა 2500 წლის წინანდელი კოლხური ქვევრის ფრაგმენტები. ეს აღმოჩენა მეცნიერულად ადასტურებს, რომ ანტიკურ კოლხურ ცივილიზაციას ამ უძველეს ციხესიმაგრეში მევენახეობა-მეღვინეობის ღრმად ფესვგადგმული ტრადიცია ჰქონდა, რაც კიდევ ერთხელ აკავშირებს ნოქალაქევს ღვინის სამშობლოსა და მედეას ლეგენდებთან.

დღეს ნოქალაქევი არის ღია ცის ქვეშ არსებული გრანდიოზული მუზეუმი, სადაც მიწის ყოველი სანტიმეტრი კაცობრიობის უძველეს საიდუმლოებებზე ყვება.