სისხლიანი კერპიდან დავით აღმაშენებლის აკვნამდე - მარტვილის მონასტრის დაფარული ისტორია

სამეგრელოში, მდინარე აბაშისა და მდინარე ცხენისწყლის ხეობების გასაყართან აღმართულ მაღალ ბორცვზე მდებარე ჭყონდიდის სამონასტრო კომპლექსი საუკუნეების განმავლობაში დასავლეთ საქართველოს არა მხოლოდ სულიერ, არამედ პოლიტიკურ-საგანმანათლებლო ცენტრს წარმოადგენდა. ეს არის სივრცე, სადაც ათასწლეულების ისტორია, წარმართული კულტები, საეკლესიო არქიტექტურის შედევრები და ქართული სახელმწიფოებრიობის ოქროს ხანა ერთმანეთს გადაეკვეთა.

წარმართული „ჭყონ დიდი“ და ტოპონიმ „მარტვილის“ საიდუმლო

ქრისტიანული ტაძრის აღმართვამდე, ამ ტერიტორიაზე კოლხური წარმართული საკულტო ცენტრი მდებარეობდა. ადგილობრივი მოსახლეობა თაყვანს სცემდა გიგანტურ, ასწლოვან მუხას - მეგრულად „ჭყონ დიდს“, რომლისგანაც მოგვიანებით რეგიონსა და საეპისკოპოსო კათედრალს სახელი ეწოდა.

ხალხური გადმოცემები და ეთნოგრაფიული წყაროები მოწმობს, რომ ნაყოფიერების, მოსავლიანობისა და გვარის მფარველი კერპისადმი (რომელიც ხშირად ადგილობრივ ანთროპომორფულ ღვთაება კაპუნიას უკავშირდებოდა) მიძღვნილი რიტუალები სასტიკი ხასიათისა იყო. თქმულების თანახმად, კერპს მსხვერპლად ჩვილებსაც კი სწირავდნენ. ხალხური მეხსიერება დღემდე ინახავს შვილის შემწირველი დედის სასოწარკვეთილ გოდებას: „მა რვილი, სქუა!“ („მე მოგკალი, შვილო!“). ზოგიერთი ხალხური ეტიმოლოგიური ვერსიით, სწორედ ამ ფრაზიდან და სიტყვა „მარვილიდან“ (წამებული, მსხვერპლი) წარმოიშვა ტოპონიმი მარტვილი.

თუმცა, სამეცნიერო და საეკლესიო ისტორიოგრაფია სახელწოდებას ბერძნულ სიტყვას - Martyros (მოწამე) უკავშირებს. საგულისხმოა, რომ დასავლეთ საქართველოში ქრისტიანობის გავრცელების ადრეულ ეტაპზე სწორედ მოწამეთა კულტს ენიჭებოდა უპირატესობა წარმართობის დასაძლევად.

ეს სისხლიანი ტრადიცია I საუკუნეში, წმინდა ანდრია პირველწოდებულის ქადაგებამ შეცვალა. საეკლესიო გადმოცემით, მოციქულმა საკულტო მუხა მოჭრა და იმავე ფესვებზე პირველი ქრისტიანული ჯვარი აღმართა. აღსანიშნავია, რომ დღემდე, მარტვილის ტაძრის მთავარ საკურთხეველში, წმინდა ტრაპეზის ქვეშ, სიმბოლურად მოქცეულია სწორედ ამ ისტორიული მუხის ფესვების ადგილი.

არქიტექტურული ევოლუცია და საუკუნოვანი ხაზინა

VII საუკუნის I ნახევარში, წარმართული სალოცავის ადგილას, პირველი ქვის ტაძარი აიგო, რომელიც არქიტექტურული ტიპოლოგიით მცხეთის ჯვრის ტიპის (ტეტრაკონქის) გუმბათოვან კომპოზიციას ენათესავება. X საუკუნეში (დაახლოებით 930-950 წლებში) აფხაზთა მეფე გიორგი II-მ ეკლესია საფუძვლიანად განაახლა და გადააკეთა. მან ტაძარს მოუშალა ჯვრისებრი ტოტები, შემოაშენა გარე გარშემოსავლელები და ნაგებობა გეგმით სწორკუთხა, მონუმენტურ გუმბათოვან კათედრალად აქცია, რითაც საფუძველი ჩაუყარა ჭყონდიდის საეპისკოპოსოს.

დღეს არსებული ღვთისმშობლის მიძინების მთავარი ტაძარი შთამბეჭდავია თავისი შიდა სივრცითა და მხატვრობით. კედლებზე შემორჩენილია XIV, XVI და XVII საუკუნეების უნიკალური ფრესკები. მათ შორის განსაკუთრებულია XIV საუკუნის პალეოლოგოსთა ხანის რენესანსული სტილის მხატვრობა და ადგილობრივ ფეოდალთა, კერძოდ ლიპარიტ დადიანისა და სხვა ქტიტორთა პორტრეტები.

X საუკუნეშივე აქ მოღვაწეობდა დიდი ქართველი ჰიმნოგრაფი იოანე მინჩხი, რომელმაც თავისი „საგალობელნი“ სწორედ ჭყონდიდის კათედრას დაუკავშირა.

მთავარი ტაძრის გვერდით აღმართულია:

X საუკუნის მცირე ორსართულიანი ეკლესია (ჩიქოვანთა სამლოცველო): ქართული მინიატურული არქიტექტურის იშვიათი ნიმუში, რომლის ზედა სართულიც წმინდა სვეტონისა და ანდრიას სახელს ატარებს.

მაღალი ქვის სამრეკლო (XIX ს.): ძველი საძირკვლის ბაზაზე აგებული ნაგებობა.

ისტორიული მარანი: სადაც ბერები საუკუნეების განმავლობაში უნიკალური ენდემური ჯიშებისგან (მაგალითად, ოჯალეში) აყენებდნენ საეკლესიო ზიარების ღვინოს.

საიდუმლო გვირაბი და მონასტრის ჭა

მონასტრის ეზოში ყურადღებას იპყრობს ისტორიული ჭა, რომელსაც თავდაცვითი და ფუნქციური მნიშვნელობა ჰქონდა. არქეოლოგიური ვარაუდებითა და გეოლოგიური კვლევებით, ეს სისტემა დაკავშირებული იყო მიწისქვეშა საიდუმლო გვირაბთან, რომელიც ბორცვის ციცაბო კალთიდან მდინარე აბაშის ხეობაში ჩადიოდა.

მტრის ალყის დროს ეს ინჟინრული სისტემა ბერებს საშუალებას აძლევდა, უზრუნველეყოთ მონასტერი სასმელი წყლით, გარესამყაროდან ფარულად მიეღოთ საკვები, უსაფრთხოდ გაეტანათ უძვირფასესი ხელნაწერები, ოქრომჭედლობის ნიმუშები (მაგალითად, გიორგი II აფხაზთა მეფის მოჭედილი ჯვარი) და საჭიროების შემთხვევაში უხმაუროდ დაეტოვებინათ ტერიტორია.

სახელმწიფოებრივი ცენტრი - გიორგი ჭყონდიდელი და დავით აღმაშენებელი

XI-XII საუკუნეებში ჭყონდიდის მონასტერმა საქართველოს ისტორიაში გადამწყვეტი როლი ითამაშა. იგი იქცა ქვეყნის უმთავრეს ინტელექტუალურ და პოლიტიკურ კერად.

სწორედ აქ აღიზარდა და მოღვაწეობდა გიორგი ჭყონდიდელი - ეპოქის უდიდესი სასულიერო და სახელმწიფო მოღვაწე. მან თავის თავზე აიღო მომავალი მეფის, სრულიად ახალგაზრდა დავით IV-ის (აღმაშენებლის) აღზრდა და სულიერი ფორმირება.

მოგვიანებით, დავით აღმაშენებლის მიერ 1103 წელს ჩატარებული რუის-ურბნისის საეკლესიო კრების რეფორმის შედეგად, შეიქმნა ჭყონდიდელ-მწიგნობართუხუცესის თანამდებობა. ეს იყო საერო და საეკლესიო ხელისუფლების უმაღლესი სინთეზი, სადაც ჭყონდიდელი ეპისკოპოსი ავტომატურად ხდებოდა მეფის პირველი ვაზირი („მამა მეფისა“ და თანამედროვე გაგებით პრემიერ-მინისტრი). სწორედ ჭყონდიდის მონასტერში იჭედებოდა ერთიანი, ძლიერი, ცენტრალიზებული ქართული სახელმწიფოს იდეოლოგია.

მეფეთა და მთავართა განსასვენებელი

ჭყონდიდის ტაძარი საუკუნეების განმავლობაში ატარებდა ეროვნული პანთეონის ფუნქციასაც. გვიანფეოდალურ ხანაში იგი იქცა ოდიშის სამთავროს მმართველთა - დადიანების საგვარეულო საძვალედ. აქ განისვენებენ ტარიელ, ლევან V და კაცია II დადიანები, ასევე სამეგრელოს უკანასკნელი დედოფლის, ეკატერინე ჭავჭავაძე-დადიანის ოჯახის წევრები.

თუმცა, მონასტრის უმთავრესი ისტორიული საიდუმლო ერთიან საქართველოს უკავშირდება. საისტორიო წყაროებისა და საეკლესიო მატიანის თანახმად, ჭყონდიდის ტაძარშია დაკრძალული ერთიანი საქართველოს მეფე ბაგრატ IV (1027-1072 წწ.), დავით აღმაშენებლის ბაბუა.

მიუხედავად იმისა, რომ მატიანე პირდაპირ მიუთითებს მის ჭყონდიდში დაკრძალვაზე, მისი საფლავის ზუსტი ლოკაცია ტაძრის ინტერიერში (სავარაუდოდ, დასავლეთ სტოაში ან სამხრეთ ეკვდერში) დღემდე სამეცნიერო კვლევისა და არქეოლოგიური დისკუსიის საგანია.

ჭყონდიდის სამონასტრო კომპლექსი დღესაც მოქმედი სავანეა, სადაც უძველესი კოლხური მეხსიერება, ქრისტიანული სიწმინდე და ქართული სახელმწიფოებრიობის დიდება ერთიან, ცოცხალ სივრცეს ქმნის.