რატომ გვეჩვენება, რომ დრო ასაკთან ერთად უფრო სწრაფად გადის?

ბავშვობაში ერთი ზაფხული მთელ მარადისობად გვესახებოდა, ხოლო ახალი წლის დადგომას იმდენად დიდხანს ველოდით, რომ თვეები უსასრულოდ გაწელილი გვეჩვენებოდა. ზრდასრულ ასაკში კი პირიქით ხდება: კვირები თვალის დახამხამებაში გადის, წლები ერთმანეთს ენაცვლება და ხშირად გვიჩნდება კითხვა - სად ქრება დრო?

ეს მხოლოდ ჩვენი სუბიექტური შეგრძნება არ არის. მეცნიერები წლებია იკვლევენ ამ ფენომენს და აღმოაჩინეს, რომ დროის „აჩქარებას“ კონკრეტული ფსიქოლოგიური, ნეირონული და ფიზიკური მიზეზები აქვს.

პროპორციულობის თეორია (პოლ ჟანეს კანონი)

ერთ-ერთი პირველი, ვინც ეს ფენომენი მათემატიკურად დაახასიათა, XIX საუკუნის ფრანგი ფილოსოფოსი პოლ ჟანე (Paul Janet) იყო. მისი თეორიის თანახმად, ჩვენ დროს ვაფასებთ იმ სიცოცხლის ხანგრძლივობასთან შედარებით, რაც უკვე ვიცხოვრეთ:

• 5 წლის ბავშვისთვის 1 წელი მისი მთელი არსებობის 20%-ია. ეს არის მისი მეხსიერების უზარმაზარი ნაწილი, რის გამოც ეს პერიოდი უსასრულოდ გრძელი ჩანს.
• 50 წლის ადამიანისთვის 1 წელი მისი განვლილი ცხოვრების მხოლოდ 2%-ს შეადგენს.
  

შესაბამისად, რაც უფრო იზრდება ჩვენი ასაკი, მით უფრო პატარა პროცენტულ წილს იკავებს თითოეული ახალი წელი ჩვენს საერთო მეხსიერებაში, რაც ქმნის ილუზიას, რომ დრო აჩქარდა.

ნეირონული სიჩქარე და ტვინის დაბერება

დუკის უნივერსიტეტის მექანიკური ინჟინერიის პროფესორმა, ადრიან ბეჟანმა (Adrian Bejan), 2019 წელს გამოაქვეყნა კვლევა, რომელმაც დროის აღქმა ტვინის ფიზიკურ სტრუქტურას დაუკავშირა.

ბავშვობაში ჩვენი ტვინი წამში უამრავ ახალ ვიზუალურ კადრს ამუშავებს, რადგან ნეირონული ქსელები ახალგაზრდა, სწრაფი და მოქნილია. რაც უფრო მეტ „კადრს“ აღბეჭდავს ტვინი დროის ერთეულში, მით უფრო ნელი ეჩვენება ადამიანს სუბიექტური დრო (როგორც შენელებული გადაღების, ე.წ. Slow-motion ეფექტის დროს).

ასაკის მატებასთან ერთად, ტვინის ნეირონული გზები რთულდება და სიგნალების გადაცემის სიჩქარე ნელდება. რადგან ტვინი დროის იმავე მონაკვეთში ბევრად ნაკლებ სურათს/კადრს ამუშავებს, ჩვენ გვექმნება განცდა, რომ მოვლენები სწრაფად მიქრის.

„ახალი შთაბეჭდილებების“ ჰიპოთეზა

ჩვენი მეხსიერება დროს ზომავს ახალი მოვლენების რაოდენობით.

ბავშვისთვის სამყარო აღმოჩენებითაა სავსე: პირველი ნაბიჯები, პირველი სკოლა, ახალი მეგობრები, უცნობი ადგილები. ტვინი მაქსიმალურ რეჟიმში მუშაობს, რათა ეს უზარმაზარი ინფორმაცია დაამუშაოს და დაიმახსოვროს. როდესაც უკან ვიყურებით, ეს მდიდარი მეხსიერება დროის მონაკვეთს „ხელოვნურად აფართოებს“.

ზრდასრულ ასაკში ცხოვრებაში შემოდის რუტინა: ერთი და იგივე გზა სამსახურამდე, სტანდარტული დავალებები, ნაცნობი გარემო. ტვინი ზოგავს ენერგიას და ავტომატურ რეჟიმზე გადადის - ის აღარ ხარჯავს რესურსს განმეორებადი მოვლენების დეტალურ ჩაწერაზე. როდესაც რუტინულ წელს ვიხსენებთ, ტვინს თითქმის არ აქვს „საკონტროლო წერტილები“ (Anchor points) და გვექმნება შთაბეჭდილება, რომ წელმა გაელვაში ჩაიარა.

დოფამინის დონე და „შიდა საათი“

დოფამინი არის ნეიროტრანსმიტერი, რომელიც პასუხისმგებელია სიამოვნებაზე, მოტივაციასა და ჩვენი „შინაგანი საათის“ რეგულირებაზე. კვლევები აჩვენებს, რომ ასაკის მატებასთან ერთად ორგანიზმში დოფამინის დონე იკლებს.

როდესაც დოფამინის დონე მაღალია (როგორც ბავშვობაში ან აღზნებულ მდგომარეობაში), შინაგანი საათი უფრო სწრაფად „ტიკტიკებს“, რაც გარესამყაროს დროის დინებას ნელად აჩვენებს. დოფამინის კლებისას კი შინაგანი რიტმი ნელდება, ხოლო გარესამყაროს დრო - გარბის.

როგორ „შევაჩეროთ“ დრო?

მეცნიერები გვთავაზობენ მარტივ რეცეპტს იმისათვის, რომ ცხოვრება ისევ ხანგრძლივი და შინაარსიანი გამოჩნდეს: დაამსხვრიეთ რუტინა.

• ისწავლეთ ახალი უნარები: დაუკარით ახალ ინსტრუმენტზე, ისწავლეთ უცხო ენა ან ახალი სპორტი.
• შეცვალეთ გარემო: იმოგზაურეთ უცნობ ადგილებში ან თუნდაც სამსახურში წასასვლელად აირჩიეთ ახალი მარშრუტი.
• იყავით აწმყოში (Mindfulness): როდესაც ტვინს აიძულებთ, კონცენტრირდეს მიმდინარე მომენტზე და არა ავტოპილოტზე, ის ისევ იწყებს დეტალების ჩაწერას, რაც სუბიექტურ დროს „ანელებს“.
  

დროის შეჩერება შეუძლებელია, თუმცა ჩვენ შეგვიძლია იგი ახალი შთაბეჭდილებებით შევავსოთ და თითოეული წელი ისევ ისეთ ხანგრძლივ თავგადასავლად ვაქციოთ, როგორც ბავშვობაში.