რატომ ვფარავთ სარკეებს, როცა ოჯახში ვინმე გარდაიცვლება? - ტრადიციის საიდუმლო

საქართველოში, ისევე როგორც მსოფლიოს ბევრ კულტურაში, სამგლოვიარო რიტუალს თან ახლავს უამრავი დაუწერელი წესი. ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული და უცვლელი ჩვეულება სახლში არსებული ყველა სარკისა და ამრეკლი ზედაპირის (მათ შორის, ტელევიზორისა თუ სურათის შუშების) შავი ან მუქი ქსოვილით გადაფარვაა.

თითქმის ყველამ იცის, რომ ეს „ასეა მიღებული“, თუმცა ცოტამ თუ იცის - რას ამბობენ ამაზე ეთნოგრაფები, რელიგიათმცოდნეები და ფსიქოლოგები?

სარკე, როგორც „პორტალი“ და სულის ხაფანგი (ეთნოგრაფიული ფესვები)

ქართულ ეთნოგრაფიულ სინამდვილეში (განსაკუთრებით მთიან რეგიონებში - სვანეთში, ხევსურეთსა და რაჭაში) სარკე და წყლით სავსე ჭურჭელი მიჩნეული იყო საზღვრად „აქაურ“ (ცოცხალთა) და „იქაურ“ (მიცვალებულთა) სამყაროებს შორის.

• სულის დაბნეულობა: ხალხური წარმოდგენით, გარდაცვალებიდან პირველი 40 დღის განმავლობაში სული ჯერ კიდევ სტუმრობს თავის საცხოვრებელ სივრცეს. ითვლებოდა, რომ თუ სული სარკეში საკუთარ ანარეკლს დაინახავდა, ის მიხვდებოდა, რომ მატერიალური სხეული აღარ აქვს, შეშინდებოდა ან „გაიჭედებოდა“ ამრეკლ ზედაპირში და ვერ შეძლებდა იმქვეყნიურ გზას შედგომოდა.

• ანთროპოლოგიური პარალელი: ბრიტანელი ანთროპოლოგი სერ ჯეიმზ ჯორჯ ფრეზერი თავის ფუნდამენტურ ნაშრომში „ოქროს შტო“ (The Golden Bough) აღწერს, რომ სარკეების გადაფარვის ტრადიცია გვხვდება ინგლისურ, გერმანულ, ებრაულ (შივას რიტუალი) და სლავურ კულტურებშიც. ფრეზერის განმარტებით, ძველ ხალხებს სჯეროდათ, რომ ადამიანის ანარეკლი სარკეში მისი სულის მატერიალური გამოვლინება იყო. შესაბამისად, მიცვალებულის სულს შეეძლო სარკეში ჩახედული ცოცხალი ადამიანის „ანარეკლი“ (ანუ სული) თან წაეღო.

რას ამბობს მართლმადიდებლური ეკლესია? (თეოლოგიური წყაროები)

საინტერესოა, რომ მართლმადიდებლური ეკლესია სარკეების გადაფარვის ტრადიციას არ აღიარებს და მას წარმართულ ცრურწმენად მიიჩნევს.

• საეკლესიო სწავლება: ქრისტიანული თეოლოგიის თანახმად, გარდაცვლილის სული არის სულიერი სუბსტანცია, რომელზეც მატერიალური საგნები, სარკეები თუ ქსოვილები არანაირ გავლენას არ ახდენს.
  
• სამღვდელოების პოზიცია: სასულიერო პირები აღნიშნავენ, რომ სარკის გადაფარვა არანაირად არ ეხმარება მიცვალებულის სულს - მას სჭირდება არა რიტუალური საგნების დამალვა, არამედ ლოცვა, საკურთხი და მოწყალების გაცემა. თუმცა, თუ ოჯახი სარკეს აფარებს არა მისტიკური შიშის, არამედ გლოვისა და კრძალვის გამო, ეკლესია ამას მკაცრად არ კრძალავს, თუმცა ურჩევს, რომ ყურადღება სულიერ მხარეზე გადაიტანონ.

ფსიქოლოგიური და სოციალური ახსნა

თუ მისტიკასა და რელიგიას გვერდზე გადავდებთ, სარკეების გადაფარვას ძალიან ღრმა ფსიქოლოგიური და სოციალური საფუძველი აქვს, რომელიც საუკუნეების მანძილზე ჩამოყალიბდა:

• ამაოებაზე (სიამაყეზე) უარის თქმა: კულტურის მკვლევართა განმარტებით, სარკე არის გარეგნობაზე, სილამაზესა და ნარცისიზმზე ზრუნვის სიმბოლო. გლოვის პერიოდში ადამიანები უარს ამბობენ ამაოებაზე. სარკის გადაფარვა არის ვიზუალური სიგნალი: „ახლა ჩემი გარეგნობა არ არის მნიშვნელოვანი, მთელი ჩემი ყურადღება მიცვალებულის პატივისგებასა და მწუხარებას ეთმობა“.
• ემოციური ტრავმის პრევენცია: ფსიქოლოგები აღნიშნავენ, რომ საყვარელი ადამიანის დაკარგვით განადგურებული ჭირისუფლისთვის სარკეში საკუთარი, ცრემლიანი და დაუძლურებული სახის დანახვა დამატებითი სტრესია. გადაფარებული სარკე ეხმარება გლოვაში მყოფ ადამიანს, არ იფიქროს იმაზე, თუ როგორ გამოიყურება გვერდიდან.

სარკეების გადაფარვის ტრადიცია არის უძველესი მითოლოგიური წარმოდგენების, ხალხური სიბრძნისა და ფსიქოლოგიური თავდაცვის საინტერესო სინთეზი. მიუხედავად იმისა, რომ თანამედროვე სამყაროში მას მისტიკური შინაარსი დაკარგული აქვს, ის დღემდე რჩება მიცვალებულისადმი კრძალვის, პატივისცემისა და გლოვის ერთ-ერთ ყველაზე თვალსაჩინო კულტურულ სიმბოლოდ.