სად გაქრა ოდიშის სამთავროს ფასდაუდებელი განძი?

ოდიშის ძლევამოსილ მმართველთა - დადიანების საგვარეულო საუკუნეების განმავლობაში აგროვებდა კულტურულ და მატერიალურ ხაზინას, რომელიც თავისი მასშტაბითა და ღირებულებით ბიზანტიის, ვენეციისა და რუსეთის იმპერიის სამეფო კოლექციებსაც კი არ ჩამოუვარდებოდა. თუმცა, დღეს ზუგდიდის მუზეუმში დაცული ექსპონატები მხოლოდ მცირე ნაწილია იმ გრანდიოზული სიმდიდრისა, რომელსაც სამთავრო ფლობდა. ომებმა, ოსმალურმა შემოსევებმა, ფეოდალურმა ანარქიამ და, რაც მთავარია, ბოლშევიკურმა ოკუპაციამ ოდიშის საგანძური ფაქტობრივად გაანიავა.

სად გაქრა დადიანების ფასდაუდებელი ოქრომჭედლობა და რომელი მსოფლიო დონის რელიკვიები დავკარგეთ სამუდამოდ?

ლევან II დადიანის ოქროს ხანა და ოსმალეთის მძიმე ხარკი

ოდიშის საგანძურის ოქროს ხანა XVII საუკუნეს, ლევან II დადიანის მმართველობას უკავშირდება. მან სამთავროში უპრეცედენტო ეკონომიკური აღმავლობა მოიტანა, დააარსა რუხის ზარაფხანა და შემოიკრიბა საუკეთესო კოლხი და უცხოელი ოქრომჭედლები.

სწორედ ამ ეპოქაში შეიქმნა უნიკალური ჭედური ხატები, ოქროს ბარძიმები და ძვირფასი თვლებით შემკული იარაღი.

თუმცა, გვიანფეოდალურ ხანაში სამთავროს დასუსტებამ და ოსმალეთის იმპერიის აგრესიამ განძის პირველი დიდი ტალღის გაქრობა გამოიწვია. სტამბოლისთვის ყოველწლიური მძიმე ხარკის გადასახდელად, ოდიშის მთავრები ხშირად იძულებულნი ხდებოდნენ, გადაედნოთ ან თურქი სულთნებისთვის ეჩუქებინათ უნიკალური ოქროს ნაკეთობები. ნაწილი კი, მტრის შემოსევების შიშით, ფარულად მიწაში დაფლეს, რომელთა ლოკაციებიც სამუდამოდ დაიკარგა.

ანტიკვარიატით მოვაჭრე ბოლშევიკები - „გოხრანის“ საიდუმლო ოპერაციები

ოდიშის ხაზინისთვის ყველაზე ფატალური დარტყმა 1921 წლის საბჭოთა ოკუპაცია აღმოჩნდა. დადიანების სასახლეების ნაციონალიზაციის შემდეგ, ბოლშევიკურმა მთავრობამ დაიწყო ეროვნული ფასეულობების მასობრივი აღწერა, თუმცა არა მათი გადარჩენის, არამედ გაყიდვის მიზნით.

1920-იან და 30-იან წლებში საბჭოთა კავშირს უკიდურესად სჭირდებოდა ვალუტა ინდუსტრიალიზაციისთვის. შეიქმნა სპეციალური ორგანიზაცია „ანტიკვარიატი“, რომელიც მუზეუმებიდან და საეკლესიო საცავებიდან ოქროს, პლატინისა და ძვირფასი თვლების ექსპორტს ახდენდა დასავლეთ ევროპასა და ამერიკაში. ზუგდიდის მუზეუმიდან საიდუმლოდ იქნა გატანილი დადიანების კუთვნილი უნიკალური ნივთები:

• ოქროს საათები და ევროპელი მონარქების მიერ ნაჩუქარი ძვირფასეულობა.
• უნიკალური ნაპოლეონური რელიკვიები (გარდა იმ მცირე ნაწილისა, რაც დღესაა დარჩენილი).
• შუა საუკუნეების საეკლესიო ოქრომჭედლობის ნიმუშები, რომლებიც უბრალოდ ჯართად შეფასდა და გადასადნობად გაიგზავნა მოსკოვის „გოხრანში“.

სად არის სალიპარტიანოს ოქროს ხატები?

საგამოძიებო მატიანეში ყველაზე მტკივნეული ადგილი უნიკალურ საეკლესიო სიწმინდეებს უკავშირდება. საბედნიეროდ, კორცხელის საგანძურის უმნიშვნელოვანესი ნაწილი - მათ შორის ლევან II დადიანის მიერ შეწირული შედევრები - დღეს გადარჩენილია და უსაფრთხოდ არის დაცული შალვა ამირანაშვილის სახელობის ხელოვნების მუზეუმსა და ზუგდიდის დადიანების სასახლეში.

თუმცა, სამეგრელოს სხვა მრავალი მცირე ტაძრისა და სალიპარტიანოს მმართველთა პირადი სალოცავების ბედი გაცილებით ტრაგიკული აღმოჩნდა. საარქივო მასალების მიხედვით, ათეისტური კამპანიებისა და ეკლესიების ნგრევის დროს, უამრავ ხატს ოქროს პერანგები და მარგალიტები პირდაპირ ააგლიჯეს, გადაადნეს ან კერძო კოლექციონერებზე გაასხვისეს. ამ ძვირფასეულობის დიდი ნაწილი დღეს ევროპისა და ამერიკის კერძო კოლექციონერების სეიფებშია გაბნეული, რის გამოც ოდიშის საოქრომჭედლო მემკვიდრეობის დიდი ნაწილი დღეს მხოლოდ ქაღალდზე შემორჩენილ აღწერებში არსებობს.

ფარული ევაკუაცია და ქუთაისის ძარცვა 1924 წელს

კიდევ ერთი საიდუმლო ეპიზოდი უკავშირდება 1924 წლის აგვისტოს აჯანყებას. როდესაც დასავლეთ საქართველოში საბჭოთა რეჟიმის წინააღმდეგ შეიარაღებული გამოსვლები დაიწყო, ბოლშევიკებმა სამეგრელოსა და იმერეთის სამუზეუმო განძის ნაწილის სასწრაფო ევაკუაცია მოახდინეს ქუთაისში, საიდანაც ის თბილისსა და მოსკოვში უნდა გადაეგზავნათ.

ამ არეულობის დროს, ქუთაისის საცავებიდან დაიკარგა დადიანების კოლექციის რამდენიმე უმნიშვნელოვანესი ოქროს ნივთი, მათ შორის ანტიკური ხანის კოლხური სამკაულები, რომლებიც დადიანებს თავის დროზე შემთხვევით აღმოჩენილ სამარხებში ჰქონდათ ნაპოვნი. ოფიციალური ვერსიით, ნივთები მძარცველებმა წაიღეს, თუმცა დამოუკიდებელი ისტორიკოსები ეჭვობენ, რომ ეს იყო ჩეკისტების მიერ დადგმული სპექტაკლი განძის მისათვისებლად.

კვალი დასავლეთის აუქციონებზე

დღეს, როდესაც ლონდონის Sotheby's ან Christie's აუქციონებზე რუსული ან აღმოსავლეთევროპული წარმოშობის საუკუნოვანი ოქროს საათები, პორტსიგარები ან საეკლესიო ნივთები გამოდის, ქართველი მკვლევრები ხშირად პოულობენ მსგავსებას დადიანების სასახლის ძველ კატალოგებთან.

სამწიგნობრო და საოქრომჭედლო ხელოვნების ეს შედევრები, რომლებიც გაერთიანებული და ძლიერი ოდიშის სამთავროს სიმბოლოები იყო, დღეს მსოფლიოს სხვადასხვა კუთხეშია გაბნეული. დადიანების დაკარგული ოქრომჭედლობის სრული აღდგენა და მათი სამშობლოში დაბრუნება ქართული საგამოძიებო ისტორიოგრაფიის ერთ-ერთ უდიდეს და ჯერ კიდევ გადაუჭრელ გამოწვევად რჩება.